روانشناسی و مشاوره

انواع وسواس و راه‌های درمان آن

وسواس چیست؟

به گزارش روانشناسی ایران وسواس عبارت است از تکرار بدون اراده افکار ناخوشایند. اگر چه فرد می فهمد که این افکار نامناسب و غیر عادی است، ولیکن قادر به دور کردن آنها نیست.

وسواس تا اندازه ای در همه افراد وجود دارد و بصورت شک و تردید، عدم قدرت در تمرکز فکری، فراموشی و گاهی هم کم خوابی دیده می شود.

وسواس یک ایده، فکر، تصور، احساس یا حرکت مکرر یا مضر می باشد، که با نوعى احساس اجبار و ناچارى ذهنى و علاقه به مقاومت در برابر آن همراه است. بیمار متوجه بیگانه بودن حادثه نسبت‏ به شخصیت‏ خود بوده و از غیر عادى و نابهنجار بودن رفتار خودآگاه است.

روانشناسان وسواس را نوعى بیمارى از سرى اضطراب مى‏ دانند، که تعادل روانى و رفتارى را از بیمار سلب و او را در سازگارى با محیط دچار اشکال می سازد. وسواس در علم پزشکی یک اختلال اضطرابی مزمن است.

این اختلال ذهن فرد را به طور مفرط اشغال می‌کند و این اشتغال در مورد نظم و ترتیب و امور جزئی و همچنین کمال‌طلبی است. اما داستان به اینجا ختم نمی‌شود، بیماری وسواس شامل بخش‌های مختلفی می‌شود که می‌تواند زندگی افراد را تحت شعاع خود قرار دهد.

شست و شوی بیش از اندازه، چندین بار باز و بسته کردن درهای خانه، مدام چک کردن خاموش بودن اجاق گاز قبل از خروج از منزل همه نشانه‌هایی است که شاید شما هم زیاد دیده باشید. حتی ممکن است خود شما هم گاهی دچار این وسواس شوید. اما نگران نباشید، این کار‌ها اگر همیشگی نباشد و خللی در زندگی روزمره شما و اطرافیان ایجاد نکند خطرناک نیست.

وقتی بیماری به پزشک متخصص اعصاب مراجعه می‌کند و می‌گوید: «من روزانه بیش از ۵ بار باید حمام کنم اما همین که از حمام بیرون می‌آیم و دستم به جایی می‌خورد حس می‌کنم همه بدنم کثیف شده و دوباره برمی‌گردم به حمام، این کار دیگر خودم را هم عصبی و ناراحت می‌کند. خانواده‌ام را هم خسته کردم.»

او نشانه دقیق بیماری وسواس را دارد. یک فکر مدام او را آزار می‌دهد ولی او برای رسیدن به آرامش باید عملی را مرتب تکرار کند. این افراد همیشه مضطرب هستند و این وسواس به دلیل اضطراب باعث کوتاه شدن عمرشان هم می‌شود.

انواع وسواس و راه‌های درمان آن
انواع وسواس و راه‌های درمان آن | دسته‌بندی وسواس

دسته‌بندی وسواس

وسواس‌ها همیشه به شست و شو و باز و بستن درهای خانه و ماشین منجر نمی‌شوند. زمان‌هایی هست که یک فکر به قدری برای افراد آزار دهنده می‌شود که تا مرز جنون و خودکشی هم می‌روند.

وسواس فکری

فردی که دچار شک به اطرافیانش می‌شود به نوعی از بیماری وسواس فکری رنج می‌برد.

فکر آزاردهنده در ذهنش می‌چرخد و باعث می‌شود به شخص خاصی شک کند و با رفتارش او را آزار دهد. او خیلی تلاش می‌کند این فکر‌ها را سرش بیرون کند ولی معمولا موفق نمی‌شود.

شکل دیگر وسواس، فکری این است که شما بدون اینکه عملی را انجام دهید تنها از فکر آن آزار می‌بینید. مثلا کتری پر از آب داغ دست شماست و در‌‌ همان لحظه فکر می‌کنید ممکن است روی پای فرزندم بریزد و و بسوزد. در صورتی که هرگز این کار را نمی‌کنید ولی همین فکر باعث آزار می‌شود.

در وسواس فکری پیش می‌آید که فرد تصور می‌کند تماس داشتن با فرد خاصی او را کثیف می‌کند، حالا بدون اینکه آن فرد در دسترس باشد از فکر این موضوع تمام وقت ناراحت است.

وسواس فکری – عقیدتی

نکته‌ای که در این نوع وسواس مهم است فرهنگ جامعه‌ای است که فرد در آن زندگی می‌کند. در جامعه‌ای مستعد این موضوع افراد نسبت به عقایدشان آنقدر وسواس پیدا می‌کنند که فکر می‌کنند فقط عقاید آن‌ها درست است و می‌توانند دست به هر کاری برای آن بزنند. (البته این نوع وسواس چون معمولا با انجام یک سری اعمال تکرار شونده همراه است، جزو وسواس‌های عملی هم محسوب می‌شود.)

وسواس فکری – خرافی

حالا تصور کنید این فکرهای وسواسی به خرافات نزدیک شود، مثلا روزی که لباس قرمز پوشیدم با همسرم دعوا کردیم، پس دیگر این لباس را نمی‌پوشم چون حتما باز دعوا می‌کنیم.
دقت کنید این‌ها دیگر از وسواس جدا می‌شوند و نوعی تفکرات خرافی آزار دهنده هستند.

در ‌‌نهایت همه این وسواس‌ها وقتی زیاد تکرار شوند زندگی شخصی و خانوادگی فرد را مختل می‌کنند و سرانجام به بستری شدن هم می‌انجامد.

وسواس چک کردن

خدا نکند تصمیم بگیرید با این افراد وسواسی سفر بروید. خودتان را آماده کنید که حداقل نیم ساعت یا بیشتر، معطل بستن در‌ها، چک کردن خاموشی برق و اجاق گاز و وسایل خطرناک دیگر باشید. اگر از این مرحله موفق عبور کردید حالا نوبت خوان‌های دیگر است.

بنزین زدن و بار‌ها چک کردن در باک و اطمینان از بسته بودن آن. پیدا کردن جای مناسب برای اقامت که تقریبا هر جا برسید آن‌ها می‌گویند حالا شاید جای بهتری هم باشد و این قصه همین طور ادامه دارد. چاره‌ای نیست شما با یک بیمار وسواسی سفر رفته‌اید پس خونسرد باشید و سعی کنید با آن‌ها به خوبی کنار بیایید.

انواع وسواس و راه‌های درمان آن
انواع وسواس و راه‌های درمان آن | وسواس قرینگی

وسواس قرینگی 

تا به حال شده اتفاقی در یخچال کسی را باز کنید و با تعجب ببینید هر وسیله یا جای مشخصی دارد؟ به شکلی که اگر ان را از سرجایش بردارید هیچ جای دیگری برایش نیست. حالا به کمد لباسشان هم سر بزنید، باز هم شوکه خواهید شد. تمام لباس‌ها با نظمی خاص و باور نکردنی کنار هم قرار گرفته‌اند.

چرخی در خانه بزنید با این صحنه‌ها زیاد رو به رو می‌شوید. این افراد را از آنهایی که ذاتا منظم هستند جدا کنید. آن‌ها برای نظمشان منظق خاصی دارند ولی آزار نمی‌بینند. اما افراد وسواسی اگر گوشه نظم لباس‌هایشان خراب شود حتما دیوانه می‌شوند.

وسواس اجباری

این نوع وسواس خود شامل رفتارهای مختلفی می‌شود که قابل دسته بندی است.  وسواس شست و شو، چک کردن، قرینگی و اختلال وسواس اجباری فکری و رفتاری.

وسواس شستشو که در بالا توضیح دادیم شست و شوی زیاد و بی‌دلیل وسایل و دست و بدن است که در مواقعی به زخم شدن‌های مکرر و خطرناک دست‌ها منجر می‌شود. فردی که در طول روز بار‌ها دست‌هایش با مواد شوینده در تماس است حتما دچار مشکلات پوستی زیادی خواهد شد. دراین شرایط وسواسی بیماری می‌تواند روان فرد را بیشتر تخریب کند.

علت وسواس/ اکتسابی یا ارثی

روان‌شناسان معتقدند وسواس نوعی بیماری است که هم علت ژنتیکی دارد و هم محیط اطراف فرد در بروز آن بی‌تاثیر نیست.

انواع وسواس و راه‌های درمان آن
انواع وسواس و راه‌های درمان آن | درمان وسواس

روش های درمان وسواس

می توان گفت بهترین روش درمانی اصلی برای درمان وسواس استفاده از روش درمان رفتاری-شناختی می باشد.

روش درمان رفتاری شناختی شامل دو بخش اصلی است. بخش اول مواجه و پیشگیری از واکنش و بخش دوم شناخت درمانی می باشد.

این روش درمانی باید با مشاوره و یاری گرفتن از درمانگر صورت گیرد. در ادامه توضیح ساده ای از هر بخش این روش درمانی را برای شما ارائه می دهیم.

۱ـ مواجهه و پیشگیری از واکنش

در این روش درمانگر از شما می خواهد، که با وسواس فکری خود به صورت مرتب مواجه شوید. سپس باید از انجام رفتار وسواس گونه اجتناب کنید و در برابر آن مقاومت کنید تا زمانی که اضطراب شما کاهش یابد.

بعنوان مثال اگر به میکروب ها حساسیت دارید و پس  از لمس هر چیزی دستتان را می شویید، درمانگر از شما می خواهد یک وسیله نسبتا میکروبی که به آن حساسیت دارید، مانند دستگیره در را لمس کنید و سپس شما باید در برابر شستن دستان تان مقاومت کنید.

در حین مقاومت اضطراب شما رفته رفته کاهش یافته و متوجه می شوید که با نشستن دستتان اتفاق خاصی نمی افتد و همچنین یاد می گیرید، در برابر رفتار های وسواسی خود مقاومت کنید و استرس تان نیز کاهش میابد و درک میکنید که نیازی به رفتار های مکرر وسواسی ندارید.

با روش مواجهه و پیشگیری می توان الگوهای ذهنی خود در مورد افکار وسواس گونه را باز طراحی کنید و به مغزتان بیاموزید تا در نشانه های اختلال وسواس فکری-عملی را برای همیشه کاهش دهد

۲_ شناخت درمانی

این روش بر افکار وسواسی که پایه اصلی بروز رفتار وسواس گونه است تمرکز دارد و به  شما کمک می کند تا نحوه برخورد سالم و موثر با افکار اغراق آمیز که باعث می شود مسئولیت سنگینی بر دوش خود احساس کنید، را بیاموزید.

روش های دیگر برای درمان وسواس فکری-عملی

روش های دیگری از نیز برای درمان اختلال وسواس مورد استفاده قرار می گیرند که از جمله روش های درمان اختلال وسواس می توان به موارد زیر اشاره داشت.

دارو درمانی: معمولا دارو های ضد افسردگی در حین درمان اختلال وسواس و به صورت مکمل استفاده می شود. دارو به تنهایی نمی تواند این اختلال را برطرف کند.

خانواده درمانی: از آنجایی که این اختلال بر زندگی اجتماعی و خانوادگی فرد تاثیر می گذارد، خانواده درمانی بر روی آموزش اعضای خانواده برای کمک به فرد مبلا به اختلال تاکید می کند. در خانواده درمانی هدف افزایش درک و شناخت از OCD و کاهش ناسازگاری های حاصل از آن است.

گروه درمانی: در این روش گروهی متشکل از افراد مبتلا به OCD، توسط درمانگر گرد هم آورده می شود. هدف از گروه درمانی کاهش انزوای افراد مبتلا به OCD و همیاری و افراد به درمان اختلال وسواس یکدیگر است.

نکته: انتقاد منفی از جانب اطرافیان می تواند علائم  OCD را بدتر کند و در عوض دلگرمی و دادن قوت قلب به افراد مبتلا به وسواس پروسه درمان اختلال وسواس را راحت تر می کند

وسواس در کودکان 

تقریبا از هر ۲۰۰کودک و نوجوان ۱ نفر به بیماری وسواس دچار است، البته این میزان در سنین نوجوانی بیشتر دیده می‌شود.

علایم بیماری وسواس در کودکان متفاوت است، اما یک سری علامت رایج برای بیماری هست:

  1. مشکلات زیاد با خاک و آلودگی و میکروب
  2. شک و تردید‌هایی که اغلب نگران کننده هستند
  3. افکار مزاحم در مورد خشونت، صدمه زدن، کشتن خود یا دیگری
  4. صرف وقت زیاد برای تمیز کردن، تکرار کردن اعمال، شمردن اعداد و اشیا
  5. دغدغه نظم و تربیت و قرینگی
  6. افکار دائمی در مورد اعمال جنسی خشن یا رفتارهایی که در جامعه تابو محسوب می‌شوند
  7. مشکلات در برابر عقاید مذهبی و شخصی
  8. نیاز شدید به دانستن یا تکرار مسائلی که ممکن است بی‌اهمیت باشد
  9. توجه بیش از حد به جزئیات
  10. نگرانی بیش از حد نسبت به اتفاقات خطرناک و علت وقوع آن‌ها
  11. افکار، رفتار و انگیزه‌های تهاجمی

چه باید کرد؟

اگر شما چنین علایمی را در فرزندتان زیاد می‌بینید، بهتر است اول با پزشک اطفال مشورت کنید و با کمک او به روانپزشک و متخصص اعصاب مراجعه کنید.

تشخیص زودهنگام و جلوگیری از پیشرفت بیماری وسواس در کودکان بهترین کاری است که می‌توانید برای فرزندتان انجام دهید.

چند پیشنهاد برای کمک به افراد مبتلا به وسواس

۱- انتقاد نکنید. زیرا OCD فارغ از شخصیت فرد و یک اختلال ناخواسته است

۲- آن ها را سرزنش نکنید زیرا اوضاع را بد تر میکند و به درمان کمکی نمی کند

۳- از الگو های وسواسی فرد حمایت نکنید و در انجام این الگو ها با فرد همراه نشوید. قرار است خودش را حمایت کنید نه رفتارش را!

۴- ارتباطات خود را مثبت و شفاف نگه دارید. بین حمایت از او و ایستادگی در برابر اختلال تعادل برقرار کنید و به شخص مبتلا استرس وارد نکنید

۵- جنبه های خنده دار OCD را پیدا کنید. با هم خندیدن به قسمت های خنده‌دار و بی معنی رفتار های وسواسی به کاهش استرس فرد  و فاصله گرفتن از OCD کمک می‌کند. مطمئن شوید او احساس احترام می‌کند و می‌داند که با او می‌خندید نه به او.

گردآوری: روانشناسی ایران

برچسب‌ها

احسان اخوان سلماسی

کارشناس ارشد روانشناسی بالینی، کارشناس مرکز مشاوره و خدمات روانشناختی دانشگاه رضوی

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین بخوانید

Close
Close